Bài giảng Ngữ văn 10 (Kết nối tri thức) - Bài 4: Sức sống của sử thi - Văn bản 2: Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời (Trích Đăm Săn - Sử thi Ê-đê)

 BÀI 4: SỨC SỐNG CỦA SỬ THI
VĂN BẢN 2: ĐĂM SĂN ĐI BẮT NỮ THẦN MẶT TRỜI
 (Trích Đăm Săn) - Sử thi Ê-đê Tây Nguyên trải dài trên 5
tỉnh: Kon Tum, Gia Lai, Đắk 
Lắk. Đắk Nông, Lâm Đồng. 
Chủ thể của không gian văn
hóa này gồm nhiều dân tộc
khác nhau: Ê-đê, Ja-rai, Ba-
na, Mạ, Lặc 
 KHỞI ĐỘNG Cồng chiêng 
Là một nét văn hóa rất đặc 
sắc của Tây Nguyên, được 
UNESCO công nhận là kiệt 
tác truyền khẩu và di sản 
văn hóa phi vật thể nhân 
loại vào ngày 15/11/2005. Sinh hoạt văn hóa mang đậm màu sắc Tây Nguyên: nhà Rông, lễ 
 hội truyền thống, uống rượu cần, giã gạo I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Sử thi Việt Nam
- Các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện còn lưu giữ 
được một kho tàng sử thi dân gian đồ sộ và có 
giá trị. Trong đó, nhiều nhất là sử thi ở Tây 
Nguyên. - Các thể loại sử thi dân gian Việt Nam gồm:
+ Sử thi thần thoại: 
 kể về sự hình thành thế giới, sự ra 
đời của muôn loài, sự hình thành các 
dân tộc và các vùng cư trú của họ, sự 
xuất hiện nền văn minh buổi đầu.
 Ví dụ: Đẻ đất đẻ nước (Mường), 
Ẩm ệt luông (Thái), Cây nêu thần 
(Mnông) 
 + Sử thi anh hùng: 
 kể về cuộc đời và sự nghiệp của 
 các tù trưởng anh hùng.
 Ví dụ: Đăm Di, Xinh Nhã, Khinh 
 Dú (Ê-đê), Đăm-Noi (Ba-na) trong 
 đó, sử thi "Đăm Săn" được biết đến 
 hơn cả. 2. Sử thi Đăm Săn 
 a. Tóm tắt: 
 - Đăm Săn lại lên hỏi con gái 
- Theo tục nối dây, Đăm của Trời – Nữ thần Mặt Trời 
Săn làm chồng 2 chị em Hơ làm vợ và bị từ chối. Trên 
Nhị và Hơ Bhị và trở thành đường trở về, Đăm Săn bị 
tù trưởng giàu mạnh. chết ngập trong Rừng Đen. 
- Đăm Săn đánh các tù - Hồn Đăm Săn biến thành 
trưởng khác đến cướp vợ con ruồi đầu thai vào chị gái 
mình, chiến thắng và trở sinh ra Đăm Săn cháu để tiếp 
nên giàu mạnh hơn. nối sự nghiệp của cậu mình. 
- Chặt cây thần, 2 vợ chết, 
Đăm Săn lên trời nhờ trời 
cứu sống vợ. b. Giá trị của tác phẩm:
 - Tác phẩm thuộc loại sử thi anh 
 hùng, ca ngợi người anh hùng 
 Đăm Săn. Từ đó, phản ánh khát 
 vọng lớn của tộc người Ê đê 
 trong buổi đầu xây dựng bộ tộc.
 - Sử thi Đăm Săn thường được diễn xướng 
 theo lối kể khan, trong đó già làng vừa kể, 
 hát, vừa sử dụng nét mặt, điệu bộ để diễn tả 
 câu chuyện bên bếp lửa, trong các nhà dài 
 trên chòi rẫy, vào dịp lễ hội hay lúc nông 
 nhàn. Nghe kể Đăm Săn là một truyền thống 
 của người Ê-đê.
- Là tài sản nghệ thuật vô giá trong kho tàng Văn học dân gian 
Việt Nam. 3. Đoạn trích:
 - Vị trí: Thuộc phần cuối của tác phẩm, tiêu 
 đề do người biên soạn sách đặt.
 - Nội dung: Đăm Săn quyết tâm ra đi để chinh phục 
 Nữ Thần Mặt Trời, muốn bắt nàng về 
+ Phần 1: Phần 2: + Phần 3:
 làm vợ.
 - Bố cục: Gồm 3 phần
 Phần 1: “Hai người ra đi Đăm Săn đến nhà 
 bắt đầu động đấy” Đăm Par Kvây 
 Phần 2: “Thế là Đăm Săn Đăm Săn đến nhà 
 ra đi Tôi về đây” nữ thần Mặt trời 
 Phần 3: “thế là Đăm Săn Đăm Săn trở về
 ra về đều chìm xuống” II. ĐỌC – HIỂU
1. Nhân vật người anh hùng Đăm Săn
 a. Vẻ đẹp về thân hình, diện mạo
 - Là một tù trưởng giàu mạnh, 
 đầu đội khăn nhiễu, vai mang 
 nải hoa.
 - trông nghênh nghênh như con 
 rắn trong hang, ngang ngang 
 như con cọp trong đầm, như 
 con tê giác trong thung.
 - Chàng nói nói cười cười, tiếng 
 Trang phục 
 oang oang như sấm gầm sét 
 của
 dậy.
 Tù trưởng Ê-
 đê - Khi gặp Nữ thần Mặt Trời, vẻ đẹp của 
Đăm Săn được miêu tả: 
 + mặc một áo lụa đẹp
 + khoác ngoài một áo chiến cũng
 thật là đẹp
 + Lông chân như chải, lông đùi như chuốt
 + tiếng nghe như chong chóng gõ mõ. Khắp
 các đầu làng không có một ai như vậy.
 => Thủ pháp so sánh được sử dụng triệt để 
 khiến Đăm Săn mang vẻ đẹp của một vị 
 thần. b. Có sức mạnh thể lực phi thường
 - Chàng giậm chân 
 - Mười ngày trên sàn sân, hai lần 
 ngủ lại, 6 đêm sàn sân làm như vỗ 
 nằm lại dọc cánh, bảy hàng cột 
 đường, đi suốt Nghệ thuật phóng nhà chao qua chao 
 1 năm. đại tô đậm thêm vẻ lại từ đông sang tây.
 đẹp thể lực và tinh 
 thần phi thường của 
 Đăm Săn:
 - Đủ sức mạnh để giết tê 
 giác dưới vực thẳm, giết 
 hùm trong núi cao, giết 
 quạ diều trong cây trồng, 
 giết ma quỷ trên các đường 
 đi. c. Có lòng dũng cảm vô song, ý chí kiên cường
 - Khi đến nhà Đăm Par Kvây, Đăm Săn được đón tiếp 
 như khách quý: 
 + Họ giết một gà 
 + họ trải chiếu một mái đẻ, giã gạo trắng 
 chiếu trắng, trải như hoa ê pang, sáng 
 trên một chiếu đỏ như ánh mặt trời, nấu 
 làm chỗ ngồi cơm mời khách
+ mang cả hòm, 
 + ché tuk da lươn, ché 
cả sọt, gùi thuốc 
 êbah M’nông, ai đi lấy 
sợi, thuốc lá, trầu 
 nước cứ đi lấy nước, ai 
cho Đăm Săn. 
 đánh chiêng cứ đánh 
 chiêng, ai cắm cần cứ cắm 
 Nhưng không cầm được cần 
 bước chân Đăm Săn. - Đăm Par Kvây cho biết đi tìm Nữ Thần Mặt Trời là 
hành trình đầy khó khăn, nguy hiểm: 
+ Rừng này nhiều cọp, + Nước thì nhiều đỉa, rừng thì 
đường này nhiều rắn, nhiều vắt, người ta chưa hề 
không ai vào bắt Nữ Thần đem nhau đi vào đó bao giờ. 
Mặt Trời được đâu! Ven rừng đầy xương người. 
Đường đi hái cà người ta Trong rừng đầy xương bò, 
trồng chông lớn, đường đi xương trâu. Biết bao tù trưởng 
hái ớt người ta trồng nhà giàu, biết bao dũng tướng 
chông nhỏ, người lớn đi anh hùng đã bỏ mạng nơi đây. 
chết đằng người lớn, nhà 
giàu đi chết đằng nhà 
giàu, dũng tướng đi chết + Rừng Đen đất nhão là nơi đã 
đằng dũng tướng”. chôn vùi nhiều tù trưởng nhà 
 giàu. - Đăm Par Kvây ngăn cản quyết liệt: 
+ Tôi cột diêng bằng thừng, tôi trói 
diêng bằng dây, tôi không cho diêng 
đi vào đấy đâu.
 + Tôi xin cúng cầu phúc cho diêng 
một lợn, tôi xin tiễn chân diêng một 
trâu, tôi không cho diêng đi vào rừng 
thiêng của Nhà Trời đâu. 
 - Đăm Săn vẫn quyết tâm ra đi: 
+ Chàng đi hết rừng rậm đến núi xanh, Chàng tự tin 
cỏ tranh xé tay, gai mây đâm chân, không ai dám 
không màng ăn uống. chống lại người 
+ “Gặp cọp, tôi sẽ giết cọp. Gặp tê giác, tù trưởng giàu 
tôi sẽ giết tê giác ”. mạnh như mình. d. Thất bại nhưng vẫn quyết giữ danh dự của người 
anh hùng
- Khi cầu hôn và bị nữ thần từ chối:
 + Lúc đầu, Đăm Săn rất cương quyết, một mực bày 
 tỏ niềm mong muốn lấy được Nữ Thần: “tôi không 
 về”, “có lấy được nàng tôi mới về” 
 + Nữ thần không thay đổi quyết định, Đăm Săn 
 đành từ bỏ “tôi đành quay về làng hoang nhà cũ của 
 tôi vậy”.
 + Mặc dù bị nữ thần cảnh báo “Ấy, ngươi đừng ra về
 vội! Ta ra đi bây giờ đây, ngươi chết mất thôi” nhưng 
 Đăm Săn bất chấp sống chết để trở về”. - Cảnh Đăm Săn trong Rừng Đen: 
 + Mặt trời lên cao, ngựa bắt đầu 
 bị dính ở chân
 + Ngựa tiếp tục chạy cho đến khi 
 bị dính ngang đầu gối, nó phải đi 
 bước một, cứ bước một đi mãi
 + Mặt trời lên quá cây xà dọc, 
 ngựa đã lún đến sát bẹn, nhưng 
 nó vẫn ráng bước tới
+ Mặt trời đứng bóng, nó không 
bước được nữa
+ Cuối cùng cả ngựa Đăm Săn 
đều chìm xuống, chết lún trong 
Rừng Sáp Đen của bà Sun Y-rít. -> Cái chết bi tráng của Đăm Săn thể hiện 
mâu thuẫn gay gắt giữa khả năng hữu hạn và 
khát vọng vô hạn của người anh hùng. 
 -> Mặc dù vậy, Đăm Săn đã sống tuyệt đẹp 
với khát vọng, chiến công và đã chết trong tư 
thế hiên ngang của người anh hùng, trở thành 
người anh hùng lý tưởng tuyệt đẹp của người 
Ê-đê xưa và nay. 2. Nhân vật Nữ Thần Mặt Trời
a. Ngôi nhà của Nữ Thần Mặt Trời 
 + Tòa nhà dài dằng dặc, voi vây chặt sàn 
 sân, chiêng xếp đầy ngoài nhà, cồng chất 
 đầy nhà trong
 + Có bãi thả trâu, thả bò.
 + Có sương mù bảo phủ
 + Bờ rào làng dưới giăng dây đồng, trên 
 giăng dây sắt
 + Cái thang trông như cầu vồng
 + Cối giã gạo bằng vàng, chày cũng bằng 
 vàng
 + Tôi tớ trai gái như ong đi lấy nước, như vò 
 vẽ đi chuyển hoa, các xà ngang xà dọc đều 
 thếp vàng
 => Lung linh, đẹp đẽ, hào nhoáng nhưng 
 có nét gần gũi với con người b. Nữ Thần Mặt Trời mang nét đẹp diệu kỳ, vẻ đẹp của 
thần ánh sáng
- Nàng mặc một váy ánh như sét, loáng
như chớp.
- Mái tóc nàng vén bên tai trông thật là
đẹp.
- Nàng đi ra, cửa buồng liền bừng sáng.
 - Nàng đi trông như diều bay ó liệng,
như nước lững lờ trôi.
- Tiếng nàng lanh lanh, người chưa tới
mà tiếng đã vẳng lại. Thật không thấy có
một ai như nàng cả.
- Thân hình như cái nụ tai, cổ như cổ
công. 
 => Ngôn ngữ so sánh giàu hình ảnh tạo nên một nữ thần 
 vừa có vẻ đẹp của một cô gái Ê Đê bình dị, nữ tính vừa có 
 vẻ đẹp siêu nhiên, quyền uy.