Bài giảng Lịch sử 10 - Bài: Khám phá nền văn minh Ai Cập cổ đại - Trường THPT Lương Thế Vinh

 TRƯỜNG THPT LƯƠNG THẾ VINH - HẢI PHÒNG
K H Á M P H Á N Ề N V Ă N M I N H
A I C Ậ P C Ổ Đ Ạ I GIỚI THIỆU
 Văn minh Ai Cập là một trong những
 nền văn minh phát triển rực rỡ nhất của
 thế giới cổ đại mà tầm ảnh hưởng xuyên
 không gian, thời gian.
 Cho đến nay, những thành tựu ấy vẫn
 làm cho chúng ta thán phục, ngạc nhiên
 trước sức sáng tạo kỳ diệu của Ai Cập
 thời cổ đại.
Nền văn minh Ai Cập cổ đại đã
để lại cho nhân loại nhiều thành
tựu tuyệt vời và có nhiều đóng
góp đối với sự phát triển của
nền văn minh thế giới. Để tìm
hiểu chi tiết về nền văn minh
của Ai Cập cổ đại, mời các bạn
cùng tham khảo tài liệu sách
KHÁM PHÁ NỀN VĂN MINH
AI CẬP CỔ ĐẠI. Các tác giả hi
vọng cuốn sách sẽ cung cấp
cho bạn đọc nhiều kiến thức bổ
ích và lí thú giúp cho quá trình
tìm hiểu và khám phá của
chúng ta. mục lục
01 Địa lý và dân cư
02 Các thời kỳ 
 lịch sử
03 Thành tựu 
 tiêu biểu
04 Ý nghĩa VỊ TRÍ ĐỊA LÝ VÀ DÂN CƯ
Ai Cập nằm ở Đông Bắc
châu Phi, dọc vùng hạ lưu
của lưu vực sông Nile,
sông Nile bắt nguồn từ
vùng xích đạo của châu
Phi, dài 6700 km, nhưng
phần chảy qua Ai Cập chỉ
dài 700 km. 
M i ề n đ ấ t đ a i d o s ố n g N i l e b ồ i đ ắ p c h ỉ r ộ n g 1 5 - 2 5 k m ,
p h í a B ắ c c ó n ơ i r ộ n g 5 0 k m v ì ở d â y s ô n g N i l e c h i a t h à n h
n h i ề u n h á n h t r ư ớ c k h i đ ổ r a b i ể n .
 Hằng năm từ tháng 6-
 11, nước sông Nile
 dâng cao đem theo một
 lượng phù sa phong
 phú bồi đắp cho vùng
 đồng bằng hai bên bờ
 ngày càng thêm màu
 mỡ. Do đó, nền kinh tế
 nơi đây phát triển sớm
 tạo điều kiện cho Ai
 Cập có thể bước vào xã
 hội văn minh sớm nhất
 thế giới. Ai Cập chịu ảnh hưởng của khí hậu Ai Cập,
ngoại trừ khu vực phía Bắc chịu ảnh của Địa
Trung Hải, vì vậy ở Ai Cập số ngày mưa rất ít,
quang năm trời nắng, bầu trời luôn trong xanh,
độ ẩm không khí thấp. 
 T u y n h i ê n , c ũ n g n h ờ
 đ i ề u n à y m à n g ư ờ i
 A i C ậ p l ạ i t h u ậ n l ợ i
 t r o n g v i ệ c q u a n s á t
 t h i ê n v ă n v à g i ữ g ì n
 k h á l â u n h ữ n g d i
 s ả n c ủ a n ề n v ă n
 m ì n h A i C ậ p , c ụ t h ể
 l à b ả o q u ả n đ ư ợ c
 l o ạ i g i ấ y P a p y r u s .
 C â y c ó i l à n g u y ê n l i ệ u l à m g i ấ y
 p a p y r u s c ủ a n g ư ờ i A i C ậ p c ổ
 T ạ o h ì n h s ố n g đ ộ n g c ủ a n h ữ n g
 c â y p a p y r u s đ ư ợ c l ư u l ạ i t r ê n b ứ c
 t ư ờ n g l ớ n c ủ a n g ô i đ ề n n ổ i t i ế n g
 A b u S i m b e l .
 H ì n h ả n h c â y p a p y r u s đ ư ợ c
c h ạ m k h ắ c t i n h x ả o t r ê n c ộ t đ á
 k h ổ n g l ồ ở đ ề n L u x o r . Ai Cậ p chia làm hai
 miề n rõ rệ t theo dòng
 chảy của sông Nil từ
 Nam lên Bắ c: miề n
 Thượng Ai Cậ p (miề n
 Nam) là mộ t dải lưu
 Lãnh thổ vực hẹp, miề n Hạ Ai Cậ p
 (miề n Bắ c) là mộ t đồ ng
 Ai Cập bằ ng hình tam giác.
Ngay từ thời rấ t sớm, trên lãnh thổ Ai Cậ p đã
có con người, họ chính là những thổ dân châu
Phi. Châu Phi là mộ t trong những cái nôi, địa
bàn hình thành con người và trong quá trình
săn bắ t, hái lượm ở vùng phía Đông châu Phi,
các thổ dân này đi đế n thung lũng sông Nil bởi
nơi đây có nhiề u điề u kiệ n thuậ n lợi: nguồ n
nước phong phú, đấ t phù sa phì nhiêu nên họ
đã chọn nơi này để định cư. Dân cư 
 Ai Cập cổ đại
Về sau có một dân tộc khác, vốn cư trú ở vùng Palestine theo ngã Đông
Bắc của Ai Cập tràn vào chiếm lĩnh vùng thung lũng sông Nil và chinh
phục các thổ dân ở đây và trải qua một quá trình chung sống lâu dài,
tạo nên một hỗn hợp chủng tộc và đó chính là tổ tiên của người Ai Cập
hiện nay, đồng thời chính họ là chủ nhận của nền văn minh sông Nil. 
Như vậy, tóm lại, cư dân chủ yếu của Ai Cập ngày nay là người Ả Rập
nhưng thời cổ đại là người Libi, người da đen và người Xêmit từ châu
Á tới. C Á C T H Ờ I K Ỳ L Ị C H S Ử
 Lịch sử Ai Cập cổ đại được chia thành
 5 thời kì là Tảo vương quốc, cổ vương
 quốc, Trung vương quốc, Tân vương
 quốc và Hậu kì vương quốc gồm tất cả
 31 vương triều. Thời kì Tảo vương quốc
 (khoảng 3200-3000 TCN)
Vào khoảng nửa sau thiên niên kỉ IV
TCN, do sự phát triển của lực lượng sản Ngay từ thời kì này,
xuất và sự phân hóa giàu nghèo, các người cổ Ai Cập đã
công xã nông thôn đã liên hiệp lại thành biết sử dụng công
những nhà nước nhỏ đầu tiên gọi là cụ bằng đồng đỏ,
châu. Dần dần, những châu ấy hợp lại
 biết dùng cày và
thành hai miền Thượng và Hạ Ai Cập.
 dùng súc vật để
 kéo cày. Người
Tiếp đó, qua đấu tranh, hai miền Thượng và
 đứng đầu nhà nước
Hạ Ai Cập mới thống nhất thành nước Ai
Cập. Từ khi nhà nước Ai Cập thống nhất ra là một ông vua
đời cho đến khoảng năm 3000 TCN, ở Ai chuyên chế gọi là
Cập đã trải qua hai vương triều là vương Pharaông.
triều I và vương triều II, được gọi chung là
thời kì Tảo vương quốc. Thời kì Cổ vương quốc 
 (khoảng 3000-2200 TCN)
Thời kì Cổ vương quốc bao gồm 8 vương triều, từ
vương triều III đến vương triều X. Đầu thời Cổ vương
quốc, chế độ tập quyền trung ương được củng cố,
kinh tế cũng phát triển hơn trước.
Trên cơ sở ấy, các Pharaông đã huy động sức người,
sức của để xây dựng cho mình những Kim tự tháp rất
đồ sộ. Nhưng từ vương triều V, thế lực của chính
quyền trung ương bắt đầu suy giảm, đến vương triều
VII, nền thống nhất không duy trì được nữa. Thời kì Trung vương quốc 
 (khoảng 2200-1570 TCN)
Thời kì Trung vương quốc bao gồm 7 vương triều,
từ vương triều XI đến vương triều XVII, trong đó,
thời kì thống trị của vương triều XI và vương triều
XII là thời kì ổn định nhất. Nhưng đến năm 1750
TCN, ở Ai Cập đã nổ ra một cuộc khởi nghĩa của
dân nghèo. 
Từ đó Ai Cập bị suy yếu. Đến năm 1710
TCN, miền Bắc Ai Cập bị người Híchxốt ở
Palextin chinh phục và thống trị 140 năm.
Trong thời gian ấy, miền Nam Ai Cập
cũng phải thần phục vương triều ngoại
tộc này. T h ờ i k ì T â n v ư ơ n g q u ố c 
 ( 1 5 7 0 - k h o ả n g 1 1 0 0 T C N )
 Năm 1570 TCN, người Híchxốt bị đánh đuổi
 khỏi Ai Cập, đất nước lại được thống nhất,
 thời Tân vương quốc bắt đầu. Thời kì này
 gồm 3 vương triều, từ vương triều XVIII
 đến vương triều XX. Các vua đầu vương
 triều XVIII tích cực thi hành chính sách xâm
 lược bôn ngoài và đã chinh phục được
 Xyri, Phênixi, Palextin ở châu A và Libi, Nubi
 ở châu Phi.
 Cuối vương triều XVIII, do thế lực của tầng
 lớp tăng lữ thờ thần Mặt trời Amôn phát triển
 quá mạnh, lấn át cả uy quyền của vua. Vì vậy,
 để làm suy yếu thế lực của tầng lớp tăng lữ,
 vua Ichnatôn đã tiến hành một cuộc cải cách
 tôn giáo, nhưng chính sách cải cách này chỉ
 được thi hành trong một thời gian ngắn.
 Về công cụ sản xuất, từ thời Trung vương
 quốc, đồng thau đã ra đời nhưng chất lượng
 còn kém và còn ít. 
 Đến thời Tân vương
 quốc, đồng thau mới
 được sử dụng rộng rãi,
 đồng thời sắt đã bắt
 đầu xuất hiện nhưng
 còn rất hiếm.
 Sau vương triều XVIII, Ai
 Cập ngày càng suy yếu.
Á o g i á p v à c h i ế n x a c ủ a G i á p c ủ a c u n g t h ủ c h i ế n x a A i c ậ p
 c h i ế n s ĩ m a r i y a n n u t h ờ i k ì đ ầ u c ủ a T â n v ư ơ n g q u ố c A i C ậ p t ừ t h ế k ỉ X - I T C N
 Từ thế kỉ X TCN, Ai Cập hết bị chia
 cắt lại bị ngoại tộc thống trị. Đặc
 biệt, từ năm 525 TCN, Ai Cập bị
 nhập vào đế quốc Ba Tư ở Tây Á.
 Alexander không chỉ là một vị thống
 soái kiệt xuất trong lịch sử nhân loại,
 mà còn là một chính trị gia lỗi lạc.
 Trong cuộc đời cầm quân vẻ vang
Không chỉ chinh phục những
 của mình, Alexander đã thể hiện tài
quốc gia rộng lớn, Alexander
 năng quân sự thiên bẩm bằng những
còn có khả năng chinh phục
 chiến thắng hiển hách trên chặng
lòng người bằng tài năng và
 đường chinh phạt tất cả các vùng
nhãn quan chính trị hơn người.
 đất mà ông biết lúc bấy giờ.
Một trong những minh chứng
tiêu biểu nhất là nghệ thuật
chinh phục lòng dân và được
công nhận là Pharaoh của đất
nước Ai Cập huyền bí.
Năm 332 TCN, Ai Cập bị
Alếchxăngđrơ ở Makêđônia chinh
phục. Sau khi đế quốc
Makêđônia tan rã, Ai Cập thuộc
quyền thống trị của một vương
triều Hi Lạp gọi là vương triều
Ptôlêmê (305—30 TCN). Đến năm
30 TCN, Ai Cập thành một tỉnh
của đế quốc La Mã.
 A l e x a n d e r đ ã t h ự c h i ệ n m ộ t c h u y ế n
 h à n h h ư ơ n g đ ể t ế l ễ v ị t h ầ n A m m o n
 m à n g à i r ấ t t ô n s ù n g . THÀNH TỰU 
VĂN MINH AI CẬP TÍN NGƯỠNG, 
TÔN GIÁO
G i ố n g n h ư c ư d â n c á c q u ố c g i a c ổ đ ạ i k h á c ,
n g ư ờ i A i C ậ p t r o n g t h ờ i k ì n à y t h ờ r ấ t n h i ề u
t h ầ n : c á c t h ầ n t ự n h i ê n , c á c t h ầ n đ ộ n g v ậ t ,
l i n h h ồ n n g ư ờ i c h ế t , t h ầ n đ á , t h ầ n l ử a , t h ầ n
c â y . . . C á c t h ầ n t ự n h i ê n c h ủ y ế u g ồ m c ó T h i ê n t h ầ n , Đ ị a t h ầ n
v à T h ủ y t h ầ n . T h i ê n t h ầ n , g ọ i l à t h ầ n N u t , l à m ộ t n ữ t h ầ n
t h ư ờ n g đ ư ợ c t h ể h i ệ n t h à n h h ì n h t ư ợ n g m ộ t n g ư ờ i đ à n b à
h o ặ c m ộ t c o n b ò c á i . Đ ị a t h ầ n l à m ộ t n a m t h ầ n g ọ i l à
t h ầ n G h é p . T h ủ y t h ầ n , t ứ c l à t h ầ n s ô n g N i n , g ọ i l à t h ầ n
O d i r i x . Cùng vó i̛ sự hình thành nhà nuơ ́ c̛ tập
quyề n trung uơ n̛ g, thầ n Mặt Trò i̛ trở
thành vị thầ n quan trọng nhất. Noi̛ thò ̛
thầ n Mặt Trò i̛ đầ u tiên là thành Iunu,
nguơ ̀ i̛ Hi Lạp gọi là Hêliôpôlix. Thầ n
Mặt Trò i̛ ở đây gọi là thầ n Ra.
Cùng vó i̛ sự hình thành nhà nuơ ́ c̛ tập
quyề n trung uơ n̛ g, thầ n Mặt Trò i̛ trở
thành vị thầ n quan trọng nhất. Noi̛ thò ̛
thầ n Mặt Trò i̛ đầ u tiên là thành Iunu,
nguơ ̀ i̛ Hi Lạp gọi là Hêliôpôlix. Thầ n
Mặt Trò i̛ ở đây gọi là thầ n Ra.
Ngoài thầ n Mặt Trò i̛ , nguơ ̀ i̛ Ai Cập còn Nguơ ̀ i̛ Ai Cập cổ đại cũng rất coi trọng
thò ̛ thầ n Mặt Trăng Tố t (Thoth). Thầ n việc thò ̛ nguơ ̀ i̛ chết. Họ quan niệm
Tố t còn đuợ̛ c quan niệm là thầ n văn rằ ng trong mỗi con nguơ ̀ i̛ đểu có một
tự, kế toán và trí tuệ. Thầ n Mặt Trăng hình bóng gọi là "can" (linh hồ n) hoàn
đuợ̛ c thể hiện duơ ́ i̛ hình tuợ̛ ng một toàn giố ng nguơ ̀ i̛ đó nhu ̛ cái bóng ở
con nguơ ̀ i̛ đầ u chim hồ ng hạc hoặc trong guơ n̛ g. Khi con nguơ ̀ i̛ mó i̛ ra đò i̛
đầ u khỉ. thì linh hồ n chui vào trong thân thể,
 khi con nguơ ̀ i̛ chết thì linh hồ n rò i̛ khỏi
 thổ xác.
 Tù ̛ đó, linh hồ n tồ n tại độc lập nhun̛ g
 con nguơ ̀ i̛ không thể nhìn thây, chỉ có
 thể thấy đuợ̛ c trong giấc mộng. Linh
 hồ n tồ n tại đến khi thi thể nguơ ̀ i̛ chết
 hủy nát thì mó i̛ chết hẳn. Nhun̛ g nếu
 thi thể đuợ̛ c bảo tồ n thì linh hồ n một
 lúc nào đó sẽ nhập vào thể xác và
 con nguơ ̀ i̛ sẽ seing lại. Chính vì quan
 niệm nhu ̛ vậy nên nguơ ̀ i̛ Ai Cập mó i̛ có
 tục uơ ́ p̛ xác. Người Ai Cập cổ đại còn thờ nhiều loại
 động vật từ dã thú, gia súc, chim đến
 côn trùng như: chó sói, cá sấu, rắn,
 sơn dương, cừu, mèo, hồng hạc, đặc
 biệt là bò mộng Apix.
 Do nhiều loại động vật được thần
 thánh hóa như vậy, nên người Ai Cập
 cổ đại thường rất quý các gia súc. Ví
 dụ, nếu mèo tự nhiên mà chết thì tất
 cả những người trong nhà đều phải
 cạo lông mày; nếu chó chết thì mọi
 người trong nhà phải cạo tóc. Các con
 vật chết cũng phải được ướp xác như
 người
 Ngoài các con vật có thực, người Ai
 Cập còn thờ các con vật tưởng tượng
 như phượng hoàng, nhân sư.
Theo truyền thuyết, phượng hoàng sinh ra từ trong lửa, đậu trên một
ngọn cây ở Hêliôpôlix (gần Memphix). Tiếng hót của nó hay đến nỗi
mặt trời cũng phải lắng nghe. Sáng sớm chính là hiện thân của
phượng hoàng được đem dâng cho thần Ra. Đến chiều, khi mặt trời-
lặn, phượng hoàng chết, sáng hôm sau lại sống lại, lại hót véo von để
chào đón bình minh.
Còn nhân sư (Sphynx) là con vật đầu người mình thú. Người Ai Cập
tin rằng loài vật này sống trong sa mạc gần đó. Con nhân sư được
quan niệm là kẻ bảo vệ đắc lực chống lại mọi thế lực thù địch và hung
hăng. Vì vậy, tượng nhân sư thường được đặt trước đền miếu. CHỮ VIẾT
 TỪ KHI XÃ HỘI CÓ GIAI CÂ P BĂ T ĐÂ U
 HÌNH THÀNH, CHỮ VIÊT Ở AI CẬP ĐÃ RA
 ĐỜI. CHỮ VIÊT CỦA AI CẬP CỔ ĐẠI LÚC
 ĐÂ U LÀ CHỮ TƯỢNG HÌNH, TỨC LÀ MUÔ N
 VIÊT CHỮ ĐỂ BIỂU THỊ MỘT VẬT GÌ THÌ VE
 HÌNH THÙ CỦA VẬT Â Y. VÌ VẬY, NHÌN VÀO
 CÁC BẢN VIÊT CHỮ AI CẬP CỔ ĐẠI, TA
 THÂ Y CÁC HÌNH VE NHƯ NGƯỜI, CÁC LOẠI
 ĐỘNG VẬT (CHIM, GIA SÚC, DÃ THÚ, CÔN
 TRÙNG), CÂY CÔ I, MẶT TRỜI, MẶT TRĂNG,
 SAO, NƯỚC, NÚI NON V.V...
 ĐÔ I VỚI CÁC KHÁI NIỆM TRỪU TƯỢNG
 HOẶC PHỨC TẠP THÌ PHẢI DÙNG
 PHƯƠNG PHÁP MƯỢN Ý. VÍ DỤ, MUÔ N
 VIÊT CHỮ KHÁT THÌ VE HÌNH CON BÒ
 ĐỨNG BÊN CẠNH CHỮ NƯỚC, CHỮ
 CHÍNH NGHĨA THÌ VE LÔNG ĐÀ ĐIỂU, VÌ
 LÔNG ĐÀ ĐIỂU HÂ U NHƯ DÀI BĂ NG
 NHAU.
TUY NHIÊN, HAI PHƯƠNG PHÁP Â Y CHƯA
ĐỦ ĐỂ GHI MỌI KHÁI NIỆM, VÌ VẬY DÂ N DÂ N
XUÂ T HIỆN NHỮNG HÌNH VE BIỂU THỊ ÂM
TIÊT. NHỮNG HÌNH VE BIỂU THỊ ÂM TIÊT
NÀY VÔ N LÀ NHỮNG CHỮ BIỂU THỊ MỘT TỪ
NHƯNG ĐÔ NG ÂM VỚI ÂM TIÊT MÀ NGƯỜI
TA MUÔ N SỬ DỤNG. VÍ DỤ, CON MĂ T TIÊNG
AI CẬP LÀ AR, DO DÓ HÌNH CON MĂ T CÒN
BIỂU THỊ ÂM TIÊT AR. Văn học
 Ai Cập Cổ đại có một kho tàng văn học khá phong phú, bao gồ m tục ngữ, thơ ca
 trữ tình, các câu chuyện mang tính chấ t đạo lí giáo huấ n, trào phúng, truyện
 thầ n thoại... Trong số đó, Truyện hai anh em, Nói Thật và Nói Láo, Nói chuyện
 với linh hồ n của mình, Lời kể của Ipuxe, Lời răn dạy của Đuaúp, Số ng sót sau
 vụ đắ m thuyền v.v... là những truyện tương đố i tiêu biểu.
Truyện Nói Thật và Nói Láo kế chuyện
hai anh em, người anh tên là Nói Láo,
người em tên là Nói Thật. Nói Láo huênh
hoang rằ ng, có một vật có thể chứa
được cả núi rừng. Nói Thật không chứng
minh được như thế là nói láo nên đã bị
móc mắ t. Nói Thật trở thành đầ y tớ của
người anh và bị đày đọa rấ t cực khổ.
Nhưng có một cô gái xinh đẹp đã yêu và
lấ y anh chàng mù lòa, sinh được một
đứa con trai. Lớn lên, đứa con quyế t
báo thù cho cha. Một hôm, nó dắ t một
con bò của mình đế n nhà của Nói Láo.....
 Truyện Số ng sót sau vụ đắ m thuyề n nói về một người vâng
 lệnh vua cùng 120 thủy thủ đi thuyề n đế n một vùng mỏ.
 Giữa biển, thuyề n gặp bão, tấ t cả thủy thủ đề u chế t, chỉ
 một mình người ấ y nhờ có một khúc gỗ nên được số ng sót.
 Anh ta bị giạt vào một hòn đảo. Chúa đảo là một con rắ n
 lớn, đã dùng mồ m cắ p anh về chỗ ở của rắ n. Rắ n bảo anh
 cứ yên tâm ở lại đó, sau 4 tháng sẽ có thuyề n từ kinh thành
 đế n đón anh về . Sự việc xảy ra đúng như lời nói của rắ n.
 Anh hế t lời cảm ơn rắ n. Khi rời đảo, Rắ n tặng anh nhiề u tặng
 phẩm, chúc anh lên đường mạnh khỏe và nói với anh rằ ng
 sau khi anh rời hòn đảo thì đảo sẽ biế n thành làn sóng. Hai
 tháng sau, thuyề n về đế n kinh thành, anh yế t kiế n vua, dâng
 lễ vật từ đảo đem về , được vua phong cho làm thị vệ.